“Hoe witte gullie dé toch allemoal?” Nou, door onderzoek natuurlijk!

Het Gelders Archief wil een breed publiek interesseren voor z’n collectie, die bestaat uit historische documenten (papier, audiovisueel, digitaal) uit en over Gelderland.

De titel van het tweede bericht van 2021 zijn woorden van Rikie Peters uit een herinnering van 14 januari 2017, vier jaar geleden dus, op haar Facebook tijdslijn. Ze zou wel weer een keertje naar het Gelders Archief willen gaan stelt ze aan het begin van het bericht, maar helaas zal dat voorlopig nog niet kunnen. Corona maakt het bezoeken van het archief in Arnhem onmogelijk. Natuurlijk kun je online best het een en ander aan onderzoek naar de geschiedenis van Balgoy en de Balgoyse mensen doen, maar Rikie heeft gelijk als ze zegt dat een bezoek aan het archief een hele leuke en nuttige ervaring kan zijn. Daarom deelt ze een herinnering op Facebook, waarin zij, zoon Werner en ik een dagje op onderzoek uitgingen.

Zaterdag 14 januari 2017. Net als gisteren was alles toen wit en buiten was het koud. Een mooie dag om het archief in te duiken!

We hadden met ons drieën (Rikie, Werner en ik) afgesproken om wat dingen uit te gaan pluizen. Ik was al eerder geweest en voor Rikie en Werner was het een eerste kennismaking. Tijdens een van de werkavonden van Pagus Balgoye was besproken dat wie wilden een keer mee konden gaan naar een archief.

Oude (kadastrale) kaarten kijken, altijd leuk!
De oude plattegrond van waar het kasteel ooit gestaan heeft. Tegenwoordig weinig van over, de Balgoyseweg loopt tegenwoordig door het midden van wat deze kaart laat zien.
Het veerstraatje, nu Loswalpad. Daar is Rikie geboren bij dat huisje aan de dijk. Afgebrand in 1950. “De vuurzee van Balgoy” stond in de krant.

Rikie vond en vindt het nog steeds geweldig om oude kaarten en documenten op te zoeken. In de foto hierboven is ze gedigitaliseerde oude stukken aan het doorzoeken over onze dorpshistorie.

Je kunt de stukken en kaarten die nog niet gedigitaliseerd zijn zelf digitaliseren. Stukken uit het archief die jarenlang door niemand meer ingekeken zijn. De foto’s van ons bezoek zijn gemaakt door Werner, dus staat die niet overal op, maar ook hij had het erg naar zijn zin.

Nieuwe stukken opvragen en het kadaster raadplegen, de tijd vliegt voorbij! Voor je er erg in hebt is het alweer tijd om te gaan. Een stukje wijzer gaan we op weg naar huis. Er is nog GIGANTISCH VEEL uit te zoeken over ons mooie dorpje. We kunnen vooruit!

Rampjaar

Figuur 1 Blik vanaf parkeerplaats Elshof Fruit richting Balgoy met links oude kerktoren en rechts de “nieuwe” kerk

Het jaar 2020 was een rampjaar. Daar zijn we het allemaal wel over eens. Ook 1672 was een rampjaar voor de toenmalige Republiek der Nederlanden en ook voor het kasteel van Balgoy.

Zoals in de Canon van Nederland wordt beschreven was de Republiek der Nederlanden in de 17e eeuw één van de rijkste en machtigste landen ter wereld. Dit kwam door de succesvolle handel van de V.O.C. (Vereenigde Oostindische Compagnie). Niet voor niets wordt deze periode de Gouden Eeuw genoemd. De buurlanden van de Republiek hadden hier moeite mee en Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen verklaarden de Republiek in 1672 de oorlog. Het grootste leger van Europa sinds de Romeinen stond voor de deur van de Republiek: 1672 zou dan ook de geschiedenis ingaan als het Rampjaar. Een grote troepenmacht onder aanvoering van de Franse koning Lodewijk XIV, de beroemde Zonnekoning, trok plunderend en moordend vanuit het zuiden opwaarts door ons land. Met man en macht probeerde ons land zich te verdedigen tegen een verdere aanval naar het noorden en westen van de republiek. Met de verdediging van de Republiek was het echter slecht gesteld. De Fransen hadden dan ook geen enkele moeite om het zuidelijk deel van de Republiek binnen te vallen en ook het Huys te Balgoy werd totaal verwoest. Wat er in de jaren daarna met het kasteel is gebeurd is niet helemaal duidelijk, maar het is waarschijnlijk dat het een periode onbewoond was. Wel lijkt het voor de hand te liggen dat het kasteel is gebruikt als hoofdkwartier bij de maanden durende belegering van het door de Fransen bezette Grave in 1674. “De bevelhebber van het leger der Staten had zijn hoofdkwartier te Balgoy” (M.T. Roelofs, Geschiedenis van Grave (1938) blz. 33).

In 1687 werden het kasteel en de Heerlijkheid gekocht door George van Weelde, die gouverneur van Grave was. Dochter Everdina geboren in 1685 en getrouwd in 1702 met Lebrecht prins van Anhalt -Bernburg-Schaumburg-Hoym, erfde de bezittingen in 1712. Deze katholieke kasteelvrouw (Hora Siccama, T.H., Aantekeningen en verbeteringen op het in 1906 door het Historisch Genootschap uitgegeven Register op de Journalen van Constantijn Huygens den zoon (1915)) steunde de katholieke parochie van Balgoy en Keent door in 1715 de oude schuurkerk uit 1693 te laten vervangen door een nieuwe. De Balgoyse kerk was al in 1609 door de gereformeerden in beslag genomen, waardoor de parochianen in Ravenstein, Velp of Wijchen naar de kerk moesten tot ze in 1693 weer een eigen plek hadden om te bidden. De parochie omvatte in het begin van de 18e eeuw behalve Balgoij en Keent ook half Nederasselt en twee hoeven op de Weegelaar onder Wijchen. Op het stuk grond aan de Velpse straat (nu Veldsestraat) dat Everdina van Anhalt ter beschikking stelde, legde zij op 15 juli 1715 de eerste steen. Voor de bouw van de schuurkerk werd een deel van het oude kasteel afgebroken. Ook de gemeente Balgoy en Keent droeg bij en de paters Capucijnen uit Velp bedienden de parochie gedurende een groot deel van de 18de eeuw. Pas in 1800 werd de oude parochiekerk door de katholieken teruggevorderd. Na haar overlijden in 1724 werd kasteelvrouw en weldoenster Everdina van Anhalt begraven in de kapel van het capucijnenklooster ‘Emmaüs’ in Velp (Noord-Brabant).

Figuur 2 Grafzerk van Everdina Jacoba Wilhelmina in het klooster Emmaüs
(Bron: Havang(nl) – Eigen werk, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11575522)

Dochter Wilhelmina erfde de bezittingen na het overlijden van moeder Everdina en zoals vaak levert een moeilijke tijd ook weer mooie dingen op. Het oude kasteel werd verder afgebroken en op dezelfde plek werd een huis in classicistische stijl gebouwd. Er werd ook een hof, boomgaarden en een schone tuin aangelegd (A.G. Schulte, Het Rijk van Nijmegen, Westelijk gedeelte). Van deze tuin zijn geen verdere details bekend; niet te zien op oude prenten of kaarten bijvoorbeeld. Althans tot zeer recent, want twee weken geleden plaatste Rudie van Haren een enthousiast bericht op Facebook van Balgoy Beter Bekend, waarin niet alleen de bekende prent van Stellingwerf wordt genoemd (De Gelderlander, 2009), maar ook een detail van een kaart waarvan het bestaan nog niet bekend was. Op deze kaart zijn de hierboven genoemde hof, boomgaarden en een mooi aangelegde tuin duidelijk zichtbaar.

Figuur 3 Detail kaart met daarop “’t huys te Balgoyen” met hof, boomgaarden en de mooi aangelegde tuin

Zoals gezegd bevatte het bericht van Rudie van Haren niet alleen een overzicht van hof en tuin van ‘t huys te Balgoyen, maar ook een prent van het kasteel. Dit maakte dat mijn enthousiasme een beetje getemperd werd, want van die prent is meer bekend. Het gaat hier over de bekende prent van de Amsterdammer Jacobus Stellingwerf.

Figuur 4 “‘t Slot te Balgoijen”, rond 1725 getekend door Amsterdammer Jacobus Stellingwerf

Op 5 februari 2009 verscheen er een artikel in de Gelderlander waarin de prent “opduikt”. Een prent van het kasteel van Balgoy waarvan niemand wist dat hij bestond, werd gevonden door Bert Kolkman, een liefhebber van historische topografie. Ook in dit geval was Rudie van Haren degene die de ontdekking oppikte en ons allemaal enthousiast maakte. Alleen Kolkman maakte toen al de kanttekening dat hij bedenkingen had over de betrouwbaarheid van de prent. De prent is rond 1725 getekend door Amsterdammer Jacobus Stellingwerf. Kolkman vond de tekening in een van de dozen die hij eind vorige eeuw aantrof in de bibliotheek van Rotterdam. De tekening is een halve eeuw na de verwoesting van het slot gemaakt. Kolkman weet te melden dat Stellingwerf nooit tekende naar gebouwen die hij zelf waarnam maar oudere afbeeldingen overtekende. De originele afbeelding van het Balgoyse kasteel is waarschijnlijk verloren gegaan of in ieder geval nog niet gevonden. Kolkman twijfelt dan ook of het kasteel er ooit zo uitgezien heeft en zelfs of het wel een tekening van het kasteel is.

Die twijfel wordt bevestigd door Hermans in zijn proefschrift (Middeleeuwse woontorens in Nederland – de bouwhistorische benadering van een kasteelvorm, Hermans, D.B.M., Leiden 2013). In dit proefschrift stelt de auteur dat topografische tekeningen een welkome aanvulling zijn op zowel het archeologisch als het bouwhistorisch onderzoek. De tekeningen geven bijvoorbeeld inzicht in de opbouw van torens, het aantal bouwlagen en de positionering van de toren op het kasteelterrein. Tegelijkertijd zegt Hermans dat kaarten en topografische afbeeldingen niet altijd een betrouwbare bron zijn. Vaak ging het de kaartmaker of tekenaar niet om een betrouwbare weergave van een gebouw en was de weergave niet meer dan een symbool. Hermans noemt in het proefschrift ook het kasteel van Balgoy als voorbeeld. Hij stelt dat Jacobus Stellingwerf over het algemeen uiterst onbetrouwbaar is. Een voorbeeld van de onbetrouwbaarheid is zijn tekening van Balgoy, die op geen enkele wijze met de opgegraven funderingen in verband te brengen is.

Figuur 5 Uit het proefschrift van Hermans, links: Overzicht van de opgraving van Balgoy. Tekening J. Renaud 1942. RCE, ROB_1992-03558 en rechts: Fantasietekening van Balgoij door J. Stellingwerf, ca 1725. BR, zonder inv.nr.

Wat betreft de betrouwbaarheid van de “nieuwe” topografische kaarten ben ik positiever gestemd. Deze zijn afkomstig uit het archief van M.J. de Man, in 1765 geboren te Nijmegen en in 1838 overleden te Grave, dat te vinden is in het Nationaal Archief in Den Haag. Het archief bevat onder andere stukken betreffende zijn diverse aanstellingen in militaire dienst en de verdediging van de vesting Grave in 1794. De kaarten zullen te maken hebben met zijn functie als directeur van het Topografisch Bureau en het archief van de oorlog. Dit speelde in de periode na de omwenteling van 1795 – 1820. Het archief bevat onder meer een omslag die stukken bevat met betrekking tot het vervaardigen van topografische kaarten. Hierin zijn waarschijnlijk de kaarten over Balgoy te vinden.
De kaarten zijn erg gedetailleerd en cartografisch betrouwbaar. Als je een overlay maakt van de kaart met een hedendaagse Google Earth luchtfoto zie je dat wegen en landschap erg mooi passen, wat duidelijk maakt dat de cartograaf erg nauwkeurig te werk is gegaan. Deze kaart bevestigt eerdere beschrijvingen in het boek van A.G. Schulte, “Kleinkinderen verkochten het adellijk huis met hof, boomgaarden en schone tuin aan Judocus Daniel van Laren in 1770, die het doorverkocht in 1780 aan Bernhard van Rappard”. Van de kaart (Figuur 3) is af te lezen hoe fraai die tuin eruitgezien moet hebben en kijkend richting de kerktoren van Balgoy zag je fruitbomen, misschien wel vergelijkbaar met wat je nu nog steeds kunt zien (Figuur 1).

Figuur 6 Overlay van de kaart uit de 18e eeuw met een recente Google Earth luchtfoto.

Bronnen:
• 1672 Het Rampjaar in: Canon van Nederland, https://www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/onderwijscanon/rampjaar
• Roelofs, M.T., Geschiedenis van Grave (1938) blz. 33
• Schulte, A.G., De Monumenten van Geschiedenis en Kunst, Het Rijk van Nijmegen – Westelijk gedeelte (1982) blz. 302 – 306
• Hora Siccama, T.H., Aantekeningen en verbeteringen op het in 1906 door het Historisch Genootschap uitgegeven Register op de Journalen van Constantijn Huygens den zoon (1915)
• Van Haren, R., Facebookbericht op tijdslijn Stichting Balgoy Beter Bekend,
https://www.facebook.com/BalgoyBeterBekend/posts/3500778750005967
• Prent ‘Slot te Balgoijen’ duikt op in: De Gelderlander (2009)
https://www.gelderlander.nl/maas-en-waal/prent-slot-te-balgoijen-duikt-op~ac4bb9d5/
• Hermans, D.B.M., Middeleeuwse woontorens in Nederland – de bouwhistorische benadering van een kasteelvorm, proefschrift Leiden (2013)
• 2.21.281.10 Inventaris van het archief van M.J. de Man [levensjaren 1765-1838], 1782-1839, Nationaal Archief Den Haag

Een eigenhandig getekend topografisch kaartje van Balgoy op briefkaart formaat

Handgetekend topografisch kaartje van Balgoy (Archief Wim Verhoeven)

Regelmatig komen er via de website van Heemkundewerkgroep Pagus Balgoye vragen binnen over de geschiedenis van Balgoy. Zo ook deze morgen.

Vraag gesteld via de website van Pagus Balgoye

Voor het antwoord moeten we meer dan veertig jaar terug in de tijd. Op 1 september 1977 werd de eerste spade in de grond gezet voor de bouw van het nieuwe dorpshuis. De gemeente Overasselt (waartoe Balgoy in die tijd hoorde) en “het Stichtingsbestuur Dorpshuis Balgoy”, bestaande uit Wim Verhoeven, Wil Berben, Jan Gerrits, Gerrie Willems en Riek van Haren, waren het eens geworden over een nieuw te bouwen gemeenschapshuis (bron: De Gelderlander 29 juli 1977).

Dorpshuis ’t Ballegoijke in aanbouw 1977 (Archief Wim Verhoeven)

De bouw moest wel voor een deel worden opgebracht door de Balgoyse gemeenschap zelf en dat betekende ook dat er geldacties moesten worden gehouden voordat in 1977 met de bouw kon worden gestart. Zo werd er in de carnavalsoptocht op een ludieke manier gecollecteerd, werden bouwsteentjes met het opschrift “Dorpshuis Balgoy” gemaakt en gebakken op school en voor fl. 2,50 van de hand gedaan en er werden van een zestal karakteristieke gebouwen in Balgoy tekeningen gemaakt op briefkaartformaat door frater Silvinus Verhoeven uit Oss, die eveneens goed werden verkocht.

Door Wim Verhoeven zelf geschreven notitie uit zijn archief, waarin de geldacties voor de bouw van het dorpshuis worden opgesomd (Archief Wim Verhoeven)
Bouwsteentjes ( 4,5×2,5 cm) gemaakt door leerlingen op school (foto: Werner Peters)

Zoals hierboven in de notitie te lezen, waren de tekeningen gebaseerd op foto’s gemaakt door Wim Verhoeven en Wim zal ook wel de concepttekening gemaakt hebben voor het eigenhandig getekende topografische kaartje. Het resultaat was een set van zeven briefkaarten, waaronder dus ook de plattegrond van Balgoy. Hieronder enkele voorbeelden van de briefkaarten met de originele foto’s afkomstig uit het archief van Wim Verhoeven.

Wim Verhoeven vertelt meer dan acht jaar na zijn overlijden nog een verhaal

Foto gemaakt in het dorpshuis na afloop van een bijeenkomst van de Heemkundewerkgroep  
Pagus Balgoye. Vlnr. Theo Verheijen, Wim Verhoeven en Ries van Haren, drie markante Balgoyse mensen (maart 2001, © Piet van Erp)

In 2012 overleed Wim Verhoeven. Met het overlijden van Wim verloor Balgoy een markant persoon; iemand die met zijn boeken het dorp aan de Maas op de kaart zette in de regio, is te lezen in het In Memoriam dat de Gelderlander publiceert op 27 maart 2012. Wim Verhoeven was inderdaad een markante Balgoyse mens, een mens die het dorp en zijn inwoners een gezicht heeft gegeven. Hij kon fanatiek verhalen schrijven, met veel leuke wetenswaardigheden en anekdotes. Ik schreef er al eerder over in 2013, omdat de toen nieuwe inwoners van Balgoy, Marcel en Saskia Mattheijer, die op de Hoeve in het huis van Wim Verhoeven waren komen wonen na diens overlijden, op de zolder tussen achtergebleven spullen een speciaal vaandel vonden. Marcel en Saskia wonen nog steeds in hetzelfde huis op de Hoeve en gisteren postte Marcel een heel bijzonder bericht op Facebook.

Rare punt aan het voeteneind van het bad © Marcel Mattheijer

Hij schrijft: Dat Wim Verhoeven een bijzondere man was wist iedereen natuurlijk in het dorp Balgoy, we hebben al veel ‘schatten’ in het huis gevonden, maar wat me vandaag is overkomen MOET ik met jullie delen.
We zijn al jaren het huis aan het verbouwen en sinds enkele dagen bezig met de badkamer. Hier stond aan het voeteneind van het bad altijd een rare punt waarvan we het nut niet wisten. Tot vandaag..

Pullove per il 111/ 
OELLA
een aluminium koker waar een fles whiskey of iets dergelijks in bewaard wordt © Marcel Mattheijer

Bij het wegnemen van het bad viel mij een koker op, je kent het wel zo een aluminium koker waar een fles whiskey of iets dergelijks in bewaard wordt. Deze hebben wij geopend en wat we vonden was een tijdcapsule, bewust neergelegd door dhr. WTJ Verhoeven geb. 18-02-1929! In deze capsule een oud paspoort van dhr. Verhoeven, een 5 gulden stuk, rijksdaalder, gulden, kwartje, dubbeltje en een 5 cent stuk. Maar het mooiste, een brief met ‘De Vinder Gegroet!’ met daarin het levensverhaal van ons huis!
Mooi verhaal toch Piet van Erp? Naast de vaandel van een paar jaar terug is dit onze mooiste vondst. De brieven zet ik niet op facebook i.v.m. de vele namen die erin staan.

Paspoort van Wim Verhoeven © Marcel Mattheijer

Na lezen van de brieven, die de geschiedenis van het huis aan de Hoeveweg en zijn bewoners vertelt, besloot ik om de familie Verhoeven te vragen of zij bezwaar zou hebben tegen plaatsen van de brief “De vinder gegroet!”. Met hun instemming volgt hier de inhoud van de brief:

De vinder gegroet!
Dit huis. Is gebouwd in 1914, in eigendom van het school-kerkbestuur als ambtswoning voor het toenmalige hoofd der school Theodorus Verhoeven. Hij bewoonde dit huis met zijn vrouw Aleida Pallada en hun kinderen: Miets, Wim, Theo, Jan, An, Ida en Riek.

Familie Verhoeven, Balgoy ca. 1905. vlnr: zoon Theodorus, vader Theodorus, zoon Wim, moeder Alleida Pallada, dochter Ida, Maria (Miets) en op de stoof zoon Jan. © Wim Verhoeven 

Na zijn pensioen ging Theodorus met zijn gezin in Nijmegen wonen. Als hoofd der school werd hij opgevolgd door zijn zoon Jan, die intussen gehuwd was met Johanna Bodenstaff uit Wijchen. Uit dit huwelijk werden vier kinderen geboren, Wim, Theo, Jan en Lia.

vlnr.: Lia, Jan Verhoeven, Theo, Johanna Verhoeven – Bodenstaff, Jan, Wim © Wim Verhoeven 

Na de plotselinge dood van Jan L. Verhoeven in 1965 bleef zijn vrouw nog enkele jaren alleen hier wonen; de kinderen waren allen getrouwd en woonden elders.
De ambtswoning was een blok aan het been van het kerk-schoolbestuur geworden vooral door gebrek aan financiële middelen. Onderhoud was nauwelijks gepleegd alhoewel de woning hard toe was aan een flinke renovatie. De eigenaar wilde liever verkopen en de familie Verhoeven had de eerste keuze. Ik heb toen de in slechte staat zijnde woning in 1967 gekocht voor fl. 27.500,-.
Moeder wilde hier niet alleen blijven wonen en verhuisde in 1967 naar ’s Hertogenbosch waar ook haar dochter Lia woonde. Het huis stond dus leeg en zou door mij verbouwd worden.
Door problemen met de bouwtekening heeft het geduurd tot 1969 voor het huis voor fl. 110.000,- opgeknapt was. De gebroken “Franse kap” is o.a. vervangen door een normaal zadeldak waardoor de inhoud aanzienlijk groter werd; er is centrale verwarming gekomen en de indeling van de kamers beneden is totaal veranderd. De bovenverdieping is nagenoeg hetzelfde gebleven.
In 1969 ben ik hier met mijn toenmalige vrouw, Coby Seegers en onze kinderen Hanneke en Jeroen, ingetrokken. Naast onderwijzer aan de St. Paulusschool voor moeilijk lerende kinderen in Oss, was ik gediplomeerd heilgymnast-masseur (fysiotherapeut) en had na schooltijd een eigen praktijk. Ook hier; zodat deze kamer tot 1979 massage kamer was. In dat jaar ben ik gescheiden van mijn vrouw om in 1982 mijn leven verder te gaan delen met Monica Simon. Deze had vaak veel last van reumatische pijnen en haar specialist van de Maartenskliniek Nijmegen adviseerde: warmwater baden, vandaar deze verbouwing in de eerste helft van oktober 1991. Door
W.Th.J. Verhoeven
Geb. 18-02-1929

Eerste pagina van de brief “De vinder gegroet!” in het mooie herkenbare handschrift van Wim Verhoeven. De brief wordt op zijn plaats gehouden met muntstukken die ook in de koker zaten © Marcel Mattheijer
Bij de koker was ook een vel papier aan de muur geplakt waarop Wim een groet doet aan de vinder, waarmee ook de datum van plaatsing duidelijk is © Marcel Mattheijer

Het verhaal tussen Maas en Waal

Het “Verhaal tussen Maas en Waal” is een nieuwe website, www.verhaaltussenmaasenwaal.nl, die vertelt hoe bewoners eeuwenlang geleefd hebben tussen de twee rivieren. Het water sijpelt, stroomt of klotst door alle verhalen, waarin landschap, economie en macht aan bod komen. Duik in dit Verhaal, ga af en toe kopje onder. En kom boven met een frisse blik op de kolkende geschiedenis van dit land en zijn bewoners.

Een van de verhalen gaat over Balgoy en de Maas. Begin twintigste eeuw zijn er grote zorgen over de waterbeheersing van de Maas. Tussen 1900 en 1927 veroorzaakt de Maas veel problemen. De regering in Den Haag besluit de dijken van de Maas te verzwaren. Bij de overstromingen van 1926 concluderen de bestuurders dat dijkverzwaring alleen onvoldoende is. Waar deze conclusie toe leidde leest u op de nieuwe website.

“Werkkamp Balgoij” aan de Eindschestraat waar tewerkgestelden werden ondergebracht, die werkten aan de maaskanalisatie.

Tewerkgestelden uit Nijmegen en West-Nederland in Werkkamp Balgoy ingezet bij maaskanalisatie. Meer info vindt u ook elders in deze blog.