1977: Balgoy krijgt zijn gemeenschapshuis

Dorpshuis 't Ballegoijke 1977
Veertig jaar geleden, op 1 september 1977 werd hiertoe de eerste spade in de grond gezet. Nadat alle hobbels waren genomen zijn de gemeente Overasselt (waartoe Balgoy in die tijd hoorde) en "het Stichtingsbestuur Dorpshuis Balgoy", bestaande uit Wim Verhoeven, Wil Berben, Jan Gerrits, Gerrie Willems en Riek van Haren, het eens geworden over een nieuw te bouwen gemeenschapshuis (bron: De Gelderlander 29 juli 1977).

Balgoy had natuurlijk al wel een verenigingsgebouw, maar daar was sinds de jaren veertig niets meer aan opgeknapt. Bovendien was het gebouw alleen op de bovenverdieping te gebruiken voor dorpsactiviteiten, wat niet ideaal was voor mensen die wat moeilijker te been waren.

In een kleine expositie wil

Pagus Balgoye

op zondag 25 juni bij de Oude Toren aandacht geven aan deze mijlpaal in de geschiedenis van de kleine leefgemeenschap. Onderwerpen die in de expo o.a. aan de orde komen zijn de acties die werden georganiseerd om geld in te zamelen voor het nieuwe gemeenschapshuis, de officiële opening ervan en de overdracht van de gemeente Overasselt naar de gemeente Wijchen.

Toen de inwoners van Balgoy zich op 2 november 1977 in

een uniek referendum

uitspraken voor aansluiting bij Wijchen, had de gemeente Overasselt al groen licht gegeven voor de bouw van het nieuwe gemeenschapshuis. Een mooiere bruidschat kon Balgoy zich niet wensen. De bouw moest wel voor een deel worden opgebracht door de Balgoyse gemeenschap zelf en dat betekende ook dat er geldacties moesten worden gehouden. Zo werd er in de carnavalsoptocht op een ludieke manier gecollecteerd door Wim Verhoeven met zoon Jeroen. Er werden miniatuurklinkertjes met het opschrift "Dorpshuis Balgoy" gemaakt en gebakken op school en voor fl. 2,50 van de hand gedaan en er werden van een zevental karakteristieke gebouwen in Balgoy tekeningen gemaakt op briefkaartformaat door frater Silvinus Verhoeven uit Oss, die eveneens goed werden verkocht.

De nieuwe naam voor het gemeenschapshuis, "Dorpshuis 't Ballegoyke", werd ingezonden door Sjaak van den Bogaard. Hij was een van de 230 inzenders.

Meer weten? Kom op zondag 25 juni naar de Oude Toren aan de Torenstraat in Balgoy. Om 11.00 uur vindt traditioneel de openlucht St. Jansviering plaats en aansluitend is er gelegenheid om de expositie te bezichtigen.

Marianne van den Boogaard verrast met Pro Ecclesia et Pontifice

Pro Ecclesia et Pontifice (Latijn, Voor Kerk en Paus) is een pauselijke onderscheiding voor bewezen diensten aan de Rooms-katholieke Kerk of het rooms-katholieke geloof.

De medaille wordt uitgereikt aan katholieke gelovigen die ten minste 45 jaar oud zijn en zich gedurende ten minste 25 jaar verdienstelijk hebben gemaakt voor het katholieke geloof of de Kerk. Het is het hoogste ereteken dat een leek kan ontvangen van de Paus. De medaille komt in het protocol van het Vaticaan desondanks na de vijf Pauselijke ridderorden. Niet in aanmerking voor deze onderscheiding komen niet-katholieken, personen in loondienst bij een onderdeel van de Rooms-Katholieke Kerk, priesters en diakens.

De onderscheiding kwam voor Marianne als een complete verrassing en werd uitgereikt op het einde van een speciale Mariaviering in de H. Johannes de Doperkerk te Balgoy door Aloys van Velthoven, de eerst-aanspreekbare pastor van de geloofsgemeenschap H. Johannes de Doper binnen parochie de Twaalf Apostelen. Na afloop van de viering werden Marianne en echtgenoot Niek in een koetsje naar huis gereden, waar gelegenheid was om de trotse gedecoreerde te feliciteren.

IMG_3723Marianne is al sinds 1990 betrokken bij de Balgoyse kerk en geloofsgemeenschap. Zij heeft de overgang van eigenstandige parochie, via een pastorale unie met parochie de Hoeksteen in Wijchen, naar fusieparochie de Twaalf Apostelen meegemaakt en zit nu in de contactraad van de H. Johannes de Doper geloofsgemeenschap. Naast haar bestuurlijke activiteiten, heeft ze heel veel tijd en energie gestoken in de begeleiding van communicanten en vormelingen, een activiteit waarvan de meeste mensen binnen en ook buiten onze geloofsgemeenschap haar kennen. Toch denk ik dat een andere activiteit voor Balgoy belangrijker is geweest en mede er toe bijgedragen heeft dat we nog als eigenstandige geloofsgemeenschap functioneren.

Photo517697680500_inner_83-231-602-231-82-888-601-888In 1993 besluit toenmalig pastoor Arts, die al vanaf 1964 pastoor was van de Balgoyse parochie, te stoppen. Hij is dan nog herstellend van een ernstige val, die hij eind van het jaar daarvoor maakte en waarvoor hij enige tijd opgenomen was in het Canisius Wilhelmina ziekenhuis in Nijmegen. In die periode werd met instemming en actieve medewerking van de pastoor een gebeds- en communiedienstengroep actief, die tijdens de afwezigheid van de pastoor voorgingen in een deel van de weekendvieringen op de zaterdagavond of de zondag. Op de groepsfoto uit 1997 (bron: boek Renovatie 1997 Kerk Balgoy van Wim Verhoeven) staan de mensen die toen actief waren, waaronder Marianne. Bij de start waren daar zeker nog anderen bij betrokken, waaronder Annie van Hal en Hans Matse. De inzet van deze leken in de Balgoyse kerk, met instemming van toenmalig pastoor Arts, hebben er mede zorg voor gedragen dat er in de periode van ziekte van deze pastoor en later nadat hem op 1 augustus 1993 eervol ontslag verleend werd en pastoor Groos, reeds pastoor in Hernen en Niftrik, door de bisschop aangesteld werd om ook Balgoy te gaan bedienen, continuïteit bleef wat betreft de vieringen in het weekend. Een deel van de mensen verzorgden ook al de avondwakes en ook hierbij was Marianne actief. Deze actieve betrokkenheid van Balgoyse mensen toen bij het wel en wee van de geloofsgemeenschap heeft die vitaal gehouden en vormt op dit moment nog steeds een belangrijke basis voor die vitaliteit.

"Wij hebben een klik, Peter"

In 2016 besloot harmonie Kunst en Vriendschap om ja te zeggen tegen het verzoek van theater 't Mozaïek uit Wijchen om mee te doen met het project Brel & Brass. De Vlaamse zangeres Micheline Van Hautem gaat in Brel & Brass de samenwerking aan met een blaasorkest. Micheline wordt door kenners beschouwd als een van Europa’s betere Brel-vertolkers. Zij brengt met het blaasorkest de allermooiste, maar niet per se de bekendste liedjes van Brel. De bedenker van dit bijzondere concert is bastrombonist Jos Jansen. Micheline en Jos zijn professionele muzikanten die samen met een amateur-orkest, in dit geval Kunst en Vriendschap, een avondvullend programma verzorgen.

Het was de enthousiaste en professionele aanpak van Micheline van Hautem en Jos Jansen, de energie en gedrevenheid van dirigent Peter Wintjes en de, als het er op aankomt altijd positieve instelling van het harmonieorkest, die maakten dat de uiteindelijke uitvoering zeer geslaagd was. Er werd erg muzikaal gespeeld met een goede sound. Het was mooi om te zien dat iedere muzikant zijn uiterste best deed om Jos en Micheline zo goed mogelijk te begeleiden (typisch Balgoy, als het er op aan komt dan staan ze er).

Voor een nagenoeg uitverkochte zaal in theater ’t Mozaïek te Wijchen heeft Kunst en Vriendschap het beste van zichzelf kunnen laten zien aan een zeer enthousiast publiek. Een unieke en zeer bijzondere ervaring, die de Balgoyse muziekvereniging niet gauw zal vergeten.

Bijna 100 jaar harmonie in Balgoy: balans vinden tussen kunst en vriendschap

De winter van 1918-1919, bijna 100 jaar geleden, was anders dan die van dit jaar. Het vroor dat het kraakte en in het Broek werd volop geschaatst. Tijdens het schaatsen werd er ook gesproken over het Balgoyse wel en wee, bijvoorbeeld dat er weer “leven in de brouwerij” moest komen. Weer een muziekgezelschap in het dorp bijvoorbeeld(1).
Rond 1900 kwam er een eind aan de Balgoyse fanfare “Strijd en Overwinning”. Hoewel de fanfare niet lang had bestaan werd er nog steeds over gesproken en werd de muziek gemist in het dorp.
Na wat heen en weer gepraat werd in het voorjaar van 1919 besloten tot oprichting van een harmoniegezelschap. Er werd een dirigent gezocht, een bestuur gevormd en een reglement opgesteld. Het reglement werd getekend door een twintigtal Balgoyse minse, echte Balgoyse minse, die kunnen worden beschouwd als de oprichters van de muziekvereniging.
Ongeveer een jaar na de oprichting wordt door de leden een naam voor de vereniging gekozen, “Kunst en Vriendschap”. Daarmee werden de zaken ook meteen serieuzer; de vriendschap en Balgoyse gemoedelijkheid was er al, maar ook “de kunst”, de prestatie moest er komen. De leden kozen ervoor om deel te nemen aan een festival in Grave. Het optreden werd een groot succes. Ook het opluisteren van allerlei culturele activiteiten in en rond Balgoy werd erg gewaardeerd. Hoewel alles goed leek te gaan, bleek er op de ledenvergadering in 1924 toch ook onrust te zijn. De repetities werden zeer slecht bezocht en de directeur, die de repetities gratis gaf, was niet meer gemotiveerd. Er werd serieus over gedacht om de vereniging op te heffen. Om de stemming er in te houden werd besloten om op z’n Balgoys een feest te organiseren. Daarna kreeg Balgoy te maken met moeilijke tijden, met als climax de watersnoodramp in 1926. Wat je vaker ziet na een periode van problemen, putten mensen daar extra moed uit en ook Kunst en Vriendschap begon weer met frisse moed om de Balgoyse gemeenschap op te vrolijken.
Onderste rij vlnr.: Frans de Valk, Jan Verhoeven, Wim Hulsman, Wim de Bruijn, Ermert de Valk, Martinus van Haren,
Gerard Spierings, Bertus Arts, Piet Hulsman. 2e rij zittend vlnr.: Piet Nikkels, Toon van Beuningen, Jan Hulsman,
Koos Arts, Frans Hulsman, Theodoor Verhoeven, Piet Berben, Bertus Schamp. 3e rij vlnr.: Jan Willems, Johan de Bruijn,
The Verhoeven, Jan Thonen, Koos van Haren, Wim Wiebe, Idje de Valk, Thijs Thomassen, Sibbert van Haren.
Boven vlnr.: Wim Verhoeven, Marte van Haren, Jan Driessen, Wim Schamp, Jan Berben, Piet van Haren.
Toen de vereniging na jaren van vooral repeteren in 1927 toetrad tot de KNF (Koninklijke Nederlandse Federatie van Harmonie- en Fanfaregezelschappen) besloten ze ook om deel te gaan nemen aan een federatief concours. Dit werd de daaropvolgende decennia de uitdaging voor de vereniging om naast de vriendschap ook aandacht te geven aan de kunst. Die balans tussen kunst en vriendschap bleek essentieel te zijn, de naam van de vereniging waardig en het visitekaartje.
Dirigent Peter Wintjes en ikzelf zenuwachtig
in afwachting van de uitslag van het
concours in Venlo (2005).
Onder leiding van Theodoor Verhoeven haalde Kunst en Vriendschap in 1927 in Arnhem met 35 leden de tweede prijs in de 3e afdeling (wel met het hoogste aantal punten van het hele concours). Iedereen was enthousiast en vele concoursen volgden (harmonie 24 keer en drumband 8 keer). De harmonie ging in 2005 voor het laatst en de drumband in 2006. Deze beide concoursen mocht ik meemaken als voorzitter en met die ervaring durf ik te zeggen dat een concours een zenuwslopend project is, dat heel veel energie en tijd vraagt van de leden. Omdat we een amateurvereniging zijn is dit niet altijd gemakkelijk en levert het in de aanloop op momenten best wat stress op (2). Toch bleek het elke keer weer de moeite waard. De ontlading en het feest na afloop zijn grandioos en het resultaat is ook altijd dat de kwaliteit van de leden afzonderlijk en de vereniging als een geheel verbetert. “Kunst” en “Vriendschap” dus.
Op weg naar het concours in 2000.
Toch zijn niet alle leden onverdeeld voorstander van de federatieve concoursen. Die twijfel is er volgens mij altijd geweest. Als voorbeeld een interview met jubilarissen van de vereniging in de Gelderlander halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw (3). “We geven liever koffieconcerten dan dat we op concours gaan” zegt een van de jubilarissen, maar voegt er wel aan toe “maar concoursen zijn nu eenmaal nodig”.
De discussie over het wel of niet op concours gaan heeft een paar jaar geleden er toe geleid dat besloten werd om in plaats daarvan te kiezen voor themaconcerten en projecten. Daarmee is de cultuur in de vereniging natuurlijk niet anders geworden en voor themaconcerten moeten vanzelfsprekend ook extra inspanningen worden geleverd en zijn extra repetities en thuis oefenen een noodzaak. Maar nog steeds geldt dat het concert altijd de moeite waard blijkt te zijn en dat we zulke concerten en de voorbereiding nodig hebben om samen muziek te blijven maken op een Balgoy-waardig niveau.
Op 18 maart betreedt Harmonie Kunst en Vriendschap uit Balgoy het podium van theater ’t Mozaïek in Wijchen voor Brel & Brass, een uniek themaproject voor het harmonieorkest (4). Brel & Brass is een project van zangeres Micheline Van Hautem en bastrombonist Jos Jansen rond de muziek van Jacques Brel. Tijdens het optreden in theater ’t Mozaïek in Wijchen wordt Micheline bijgestaan door harmonie en drumband. Voor de pauze speelt Kunst en Vriendschap een instrumentaal programma inclusief een Brel-prelude. Na de pauze is het de beurt aan Micheline Van Hautem om samen met het harmonieorkest de mooiste (maar zeker niet enkel de bekendste) chansons van Jacques Brel ten gehore te brengen.

Bron:
(1) 60 jaar harmonie Kunst en Vriendschap (1979) Wim Verhoeven
(2) “Harmonie Kunst en Vriendschap op concours. Achter ieder Balgoys raam klinkt deze weken muziek.”
in de Wegwijs (2000)

(3) “Vier jubilarissen bij Kunst en Vriendschap” in de Gelderlander (1996)
(4) “BREL & BRASS” m.m.v. Micheline van Hautem en Kunst & Vriendschap Balgoy in theater ’t Mozaiek in Wijchen

De verbinding van Balgoy met Keent: Van Molenweg naar Hoeveweg

Alweer meer dan 25 jaar woonachtig in Balgoy aan de Hoeveweg of “op de Hoeve”. Uitzoeken waar die naam vandaan komt en wanneer precies de naam “Hoeveweg” aan de straat werd gegeven staat nog op mijn to-do-lijstje, maar met die laatste verwijzing “op de Hoeve” lijkt het voor de hand dat “de Hoeve” al eerder bestond dan de Hoeveweg. Nadat ik pas geleden op een werkvond van Pagus Balgoye dit onderwerp besprak, kwam ’s avonds al een reactie van mijn buurman en medelid van Pagus Balgoye. Een e-mail met een plattegrond die dateerde uit 1866 (1).

Ontwerp ter verbetering der rivier de Maas onder Balgoij (1866)

In het Balgoy uit die tijd heette volgens deze plattegrond het land ten oosten van de Herreweg “de Lumtte” (nu bekend als de Luumpt) en tussen de Herreweg en Molenweg “de Hoeve”. De Molenweg is wat nu de Hoeveweg heet en deze Molenweg verbond Keent en Balgoy, die een hoge vrije heerlijkheid vormden en die te zamen een kerspel en een rechtsgebied uitmaakten (2). In deze bron wordt weliswaar gesproken over Molenstraat, maar dit moet een vergissing zijn. Op een kadastrale kaart uit ca. 1830 is dit nog duidelijker te zien (3). De Molenweg vormt de verbindingsweg tussen de dorpskernen van Keent en van Balgoy. De kern van Balgoy was in die tijd gesitueerd rondom de toenmalige kerk (nu de Oude Toren).

Detail kadastrale kaart 1811-1832: verzamelplan Balgoij, Gelderland (MIN05015VK1)

De naam Molenweg was te danken aan de Molen die aan de Maasbandijk was gelegen net voordat de dorpskern Keent begon (4). Volgens de molendatabase was er al een molen op die plek in 1730 of zelfs eerder. Op de kadastrale kaart uit 1811-1832 staat dat het een windkorenmolen betrof. Een korenmolen van het type standerdmolen, in 1908 door brand verwoest, weer opgebouwd en na 1937 gesloopt, omdat door de maaskanalisatie de functie verloren was gegaan. De molen was in de 20e eeuw eigendom van Lambertus Broeren, die woonde op de toen genaamde Hoeveweg, nu genaamd oude Maasweg. Broeren maalde voor boeren uit Keent roggemeel wat gebruikt werd voor varkensvoer en uiteraard ook ander meel voor bakkers uit de omgeving. Zo ook voor de opa van Arno van Zwam, die met zijn grote gezin naast de molen en molenwiel woonde. Zijn woning (boerderij) bezat een bakhuisje en hij bakte daar voor Keent het brood af. Het geknede deeg werd in bussen door Broeren aangeleverd en de opa van Arno kneedde er nog een beetje aan voordat hij het in het bakhuis afbakte. Het vuur stookte hij met snoeihout van de meidoornhagen die nog steeds in Keent te zien zijn (5).
Wie woonde er nog meer in de Hoeveweg in die tijd (6)? Misschien ook wel een interessante vraag voor de vele nieuwe bewoners van de straat. Een stukje geschiedenis van de plek waar je woont willen de meeste mensen wel weten. Hiervoor werd het bevolkingsregister van de gemeente Overasselt periode (1924 – 1931) in het Regionaal Archief te Nijmegen geraadpleegd. Het bevolkingsregister bestaat uit 10-jarige tabellen met daarin de inwoners van de gemeente geregistreerd op huisnummer. Bovendien is opgetekend wanneer zij in de betreffende periode zijn gevestigd of wanneer zij zijn vertrokken. De onlogische begindatum (1924) wordt verklaard door het feit dat op 1 mei 1923 de gemeente Balgoy en Keent haar zelfstandigheid opgaf en werd gevoegd bij de gemeente Overasselt. Als huisnummer is de nummering aangehouden zoals die door de gemeente Overasselt werd ingevoerd in de zomer van 1928 (juli/augustus). De huisnummers zijn ingetekend op een landkaart van die periode. Deze kaart is weer als overlay gebruikt op een Google Earth luchtfoto met datering 2006.

Op C85 woonde molenaar Broeren

Op C86 Petrus de Bruijn, die enkele jaren later moest wijken voor de maaskanalisatie en naar de Herreweg verhuisde

Op C87 woonde Hend Stevens

Een stukje verderop aan de Maasbandijk woonde het gezin van Peter van den Boogaard

Op C90 woonde het gezin Adrianus Arts

C92 was schuin tegenover C90 en werd bewoond door Gerardus Walk


Op C94 woonde de familie Rossen; de foto is van achter het huis gemaakt, want links ervan is heel mooi de “nieuwe” kerk te zien

Op C96 was ook een kruidenierswinkeltje gevestigd in die tijd

 

Het huis op C100 werd in die tijd bewoond door 2 broers en een zus; later in 1955 werd het gekocht door mijn schoonouders en nu woon ik er

Er zijn natuurlijk heel veel feiten met betrekking tot de Hoeveweg die we op dit moment nog niet kennen. Gebeurtenissen, activiteiten, gebouwen en mensen die er geleefd en gewerkt hebben, bijvoorbeeld het veerpont dat tussen Keent en Balgoy voer na de maaskanalisatie en van de maaskanalisatie zelf?

 

Wanneer werd de naam Hoeveweg ingevoerd en was het niet meer Molenweg? De geschiedenis van het café, dat halverwege de dertiger jaren werd gebouwd tegenover de kerk. De kerk die in 1914 werd gebouwd; waarom op die plek? De geschiedenis van het postkantoor dat er nu niet meer is.
In de periode dat bovengenoemde mensen in de Hoeveweg woonden, in 1927 om precies te zijn, werd er ook een school gebouwd in de Hoeveweg (7). De reden van het bouwen van deze school en waarom op die plek, toentertijd halverwege de Hoeveweg (of Molenweg) is mij (nog) niet helemaal bekend. Wellicht was de lokatie zo gekozen, omdat ook de kinderen uit Keent naar die school gingen. Het jaartal 1927 is niet helemaal zeker, omdat op de website van “huis van de Nijmeegse geschiedenis” 1914 wordt genoemd (8). In 1964 werd de school gesloten en niet lang daarna afgebroken. De kinderen gingen naar de nieuwe Roncallischool aan de Boomsestraat. De lagere school aan de Hoeveweg is zeker ook een stukje Balgoyse geschiedenis waar nog meer over te vertellen en schrijven valt.

Bron:

  1. Uit 1866 daterende kaart uit archief Pagus Balgoye betreffende de maaskanalisatie.
  2. Het Rijk van Nijmegen. Westelijk gedeelte (1982) – A.G. Schulte, bladz. 287
  3. Kadastrale kaart 1811-1832: verzamelplan Balgoij, Gelderland (MIN05015VK1)
  4. http://www.molendatabase.org/ (nummer=3684)
  5. Arno van Zwam in: “de standerdmolen van Keent” van Jeroen Arts, Brabants Historisch Informatie Centrum
  6. “Wie woonde waar in Balgoy en Keent ten tijde van de maaskanalisatie” (2010) Piet van Erp, Werner Peters
  7. “75 jaar Kerkkroniek Balgoy” (1989) Wim Verhoeven
  8. Gemeente Balgoij en Keent