Café annex koffiehuis JP van Haren rond 1900 (ingekleurde foto, bron: familie van Haren)
Sinds 16 januari 2012 heeft Balgoy geen café meer. Toen sloot namelijk het café tegenover de kerk van Teun en Sjan van Haren haar deuren permanent. Wat nu bijna tien jaar later een gegeven is, was tot dan toe ondenkbaar; sinds veel langer dan mensenheugenis hadden Balgoy en Keent een of meerdere café’s. Veel van deze café’s noemden zich ook koffiehuizen. Zo beschouwd hebben we nog wel een koffiehuis, Theetuin en Koffiehuis Balgoy “De Holtsehoek” van Ruud en Yvon van Haren.
De café’s, c.q. koffiehuizen hebben altijd een belangrijke functie gehad in het dorp, niet alleen sociaal maar ook als vergader- en verkooplocatie, bijvoorbeeld voor gemeente, verenigingen en notarissen. Dit gold ook voor de vroeg-19de-eeuwse hallenhuisboerderij met een dwars voorhuis met lage verdieping en omlijste ingang, die rond 1900 in het toenmalige centrum van Balgoy stond bij de kerk op de kruising van Molenweg, weg naar Heumen, Holtschenhoek en Wegelaar. Volgens het kadaster is de boerderij in 1825 gebouwd; tot die tijd stond het perceel, sectie A128, dat op naam stond van Jan van Eldonk, landbouwer te Balgoy, beschreven als tuin.
Enkele voorbeelden van advertenties in lokale kranten (De Gelderlander, Provincale Geldersche en Nijmeegsche courant) uit het begin van de vorige eeuw, die laten zien dat de dorpscafé’s o.a. een belangrijke rol hadden in de verkoop van onroerend goed.
Op 12 mei 1893 trouwt in de gemeente Balgoy en Keent Johannes Petrus van Haren met Lina Sengers, beiden afkomstig uit die gemeente. Johannes Petrus van Haren, geboren op 8 november 1862, is de enige zoon en nakomer van Jacobus van Haren en Theodora van Eldonk, die woonden op Florenstein (Wijk A, nr 30). Hij is ook de overgrootvader van Ruud van Haren.
Deel van de stamboom van Ruud van Haren, die hem verbindt met Johannes Petrus van Haren van koffiehuis JP van HarenTrouwakte gemeente Balgoy en Keent uit 1893 van Johannes Petrus van Haren en Lina Sengers
Op dezelfde dag dat Johannes Petrus van Haren en Lina Sengers trouwden werden ze ook ingeschreven in het bevolkingsregister van Balgoy op adres Wijk A, nr A22, de hierboven genoemde genoemde boerderij die ook koffiehuis was. In het bevolkingsregister is ook te lezen dat het beroep van Johannes Petrus van Haren herbergier was (en landbouwer en later polderontvanger). Er werden vier kinderen geboren, Jacobus Petrus (Koos) in 1894, Johannes Theodorus (Jan) in 1895, Petrus Marinus (Piet) in 1897 en Theodora Gertruda (Doortje) in 1898.
Bevolkingsregister Balgoy 1890-1923, Wijk A nr 22vlnr. Piet, Doortje, Jan en Koos van Haren voor café van Haren omstreeks 1904 (Bron: familie van Haren)
In de periode dat Johannes Petrus van Haren hoofdbewoner is blijft hij de landbouw combineren met de horeca. Dit valt op te maken uit de advertenties en berichten die in de lokale kranten verschijnen over veilen en verkopen van ontroerende goederen en wordt ook geïllustreerd door onderstaande foto, die omstreeks 1930 is gemaakt.
Kaartje leggen bij café van Haren: vlnr. Piet van Haren, Nad Boers, Hendriks, Spann en Koos van Haren. Deze (ingekleurde) foto is omstreeks 1930 gemaakt (Bron: familie van Haren)
In 1913 overlijdt Johannes Petrus van Haren. Daarom is in het kadaster legger artikel (Balgoy, BGY00 Artikel 850), dat o.a. perceelnummer A664 (huis en erf) bevat, de naam van Johannes Petrus van Haren doorgestreept in het dienstjaar 1915 en zijn de weduwe Lina Sengers en de zonen Jacobus Petrus, Johannes Theodorus en Petrus Marinus als eigenaars genoemd. In dienstjaar 1931 vindt scheiding plaats. Dit zal te maken hebben met het huwelijk van Johannes Theodorus met Geertruida Wilhelmina Kistemaker op 27 mei 1930. In dienstjaar 1931 wordt kadastraal legger artikel 850 aangepast en omgezet naar 1250, waarbij Johannes Theodorus alleen eigenaar wordt. De bestemming van koffiehuis of café wordt dan niet meer genoemd.
Het gezin van Johannes Theodorus (Jan) van Haren en Geertruida Wilhelmina (Truus) Kistemaker woont dan op de boerderij, die nadat gemeente Balgoy gemeente Overasselt is geworden in 1923 niet meer Wijk A nr 22 of 24 is, maar Wijk C nr 24 en daarna nr 21.
Het gezin van Haren – Kistemaker: vlnr. Paula, Jan, Jan Jr., Wilma, Truus, Antoon, Annie en Theo (ingekleurde foto, bron: familie van Haren)
In 1962, als zoon Theo (Theodoor Bernardus Jacobus) trouwt met Annie (Anna Hermina Gerda) van Haren uit Ewijk, blijven ze in de boerderij wonen tot ze in 1980 verhuizen naar een nieuwe boerderij op de Luumpt in Balgoy. Truus blijft tot haar overlijden in 1983 op de boerderij, die de familie daarna verkoopt.
Deel van Legger Artikel BGY00 1513 waarin vermeld wordt dat de boerderij (sectie A nr 664) in dienstjaar 1963 wordt overgenomen door Theo en in 1985 wordt verkocht.Vooraanzicht van de boerderij in maart 1976 (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)Zijaanzicht van de boerderij in maart 1976 (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Ingevoegd rechtsonder de boerderij in november 2020 (bron: Google Maps)
Het kerkhof van het voormalige klooster Huize Tienakker, dat in 2000 werd gesloten. Sinds 14 oktober 2019 is het kerkhof eigendom van de gemeente Wijchen, die ook de verzorging van dit kerkhof heeft overgenomen.
Vorige week zaterdag liep ik met mijn echtgenote Ans door het centrum van Wijchen. Het was zo’n mooi weer dat we besloten om een stukje verder te wandelen. Toen ik vroeg om een rondje over het voormalige kloosterterrein van Tienakker te lopen, want daar was ik nog nooit geweest, zei Ans dat daar een oudtante, Zr Antoinetta, begraven lag op het kloosterkerkhof. Zr Antoinetta, Theodora Maria Kersten, was de zus van Hanna Kersten, die getrouwd was met Piet Jans (oma en opa van Ans). Piet Jans is na het huwelijk met Hanna Kersten in 1910 ingetrouwd bij zijn schoonmoeder Elisabeth de Bruijn in Balgoy. Schoonvader Hendrikus Kersten overleed in september 1909.
Het Klooster Tienakker werd in 1865 door de zusters Franciscanessen van Bennebroek (Sint Lucia) in gebruik genomen. De kapel was er toen nog niet. De zusters richtten eerst een kapel in op de zolder van het oude notarishuis, hun klooster Tienakker. Pas later kregen zij toestemming om de kapel te bouwen. Het klooster is in 2000 gesloten. In 2008 is het hoofdgebouw en de kloosterboerderij gerenoveerd en zijn er twee appartementengebouwen gerealiseerd. De renovatie van de kloosterkapel in 2010 vormde het sluitstuk van het project Kloosterpark Tienakker. Alleen de oude dodenakker bleef een rustplaats. Ook de kapel bestaat nog en werd door de huidige eigenaar met zeer veel zorg en liefde gerestaureerd. Eind 2000 werd het klooster Huize Tienakker verkocht. Sinds 14 oktober 2019 is het kerkhof eigendom van de gemeente Wijchen, die ook de verzorging van het kerkhof heeft overgenomen. In het verhaal tussen Maas en Waal is meer informatie te vinden over de geschiedenis van het klooster en het kloosterleven in Wijchen en in het Maas en Waals Tijdschrift voor Streekgeschiedenis Tweestromenland, nr 34 uit 1981 wordt de geschiedenis van 125 jaar Zusters Franciscanessen in Wijchen verteld.
Grafzerk van Zr. Antoinetta op het kloosterkerkhof
Bij de poort van het kerkhof aangekomen, bleek die jammergenoeg op slot. Toch even een blik werpend op de eerste grafzerken, riep Ans verrast “daar ligt Zr. Antoinetta”! En inderdaad links van het pad, op de vierde of vijfde zerk stond de naam Zr. Antoinetta geschreven met als geboortedatum 12 mei 1884 en overlijdensdatum 8 juni 1973.
Detail uit de stamboom van familie Jans: Theodora Maria Kersten is de zus van Johanna Arnolda (Hanna) Kersten. Beiden zijn dochters van Hendricus Kersten en Elisabeth de Bruijn. Hanna trouwt in 1910 met Petrus Johannes (Piet) Jans.
De begraafplaats van de Zusters Franciscanessen is terug te vinden in online-begraafplaatsen 3.0 en ook de gegevens van Zr. Antoinetta.
Begraafplaats Zr. Antoinetta Kersten 1884 – 1973
In de akten van de Burgerlijke Stand van de gemeente Balgoy is de geboorte van Zr. Antoinetta ook terug te vinden. Zij werd geboren als Theodora Maria, dochter van Hendrikus Kersten en Elisabeth de Bruijn.
Geboorteakte Nr. 2 uit 1884 in de Burgelijke Stand van de Gemeente Balgoy en Keent. Theodora Maria Kersten werd geboren “op den twaalfden mei dezes jaars, te zes ure, des namiddags te Balgoy, Wijk A, No. 30 (nu Torenstraat 4).
In september 1909 overlijdt vader Hendrikus Kersten en op 10 juni 1910 trouwen Hanna Kersten en Piet Jans. Zij gaan op de ouderlijke boerderij van Hanna Kersten wonen. Een week voor het huwelijk wordt de twee jaar jongere zus van Hanna uitgeschreven in de gemeente Balgoy en Keent. Volgens het bevolkingsregister van de gemeente Balgoy en Keent 1890 – 1923 vertrekt ze naar Rotterdam.
Bevolkingsregister Balgoy 1890 -1923: Theodora Maria Kersten op 4 juni 1910 vertrkken naar Rotterdam (ZH).
In het bevolkingsregister van Rotterdam, 494-03.612 “Gestichtsregisters”, bevolkingsregisters van patiënten en inwonend personeel, Nr.GR-4, vinden we Theodora Maria Kersten uit Balgoy terug. Zij is ingeschreven op 21 juni 1910 op Coolsingel 36 als liefdezuster in het klooster van de Congregatie der Franciscanessen. In hetzelfde register staat vermeld dat ze op 24 augustus 1912 Rotterdam verlaat en naar Veur bij Leidschendam gaat, naar het St Josephgesticht. Van Veur gaat Theadora Maria Kersten, die dan Zr. Antoinetta heet, naar de gemeente Oudewater. In het bevolkingsregister van Oudewater 1890 – 1915, inventarisnr 510, folionr 169 staat geschreven dat zij op 28 september 1914 uit Veur komt en gaat wonen in het Sint Franciscusgesticht, Capellestraat B117. Ook in Oudewater blijft Zr. Antoinette maar een paar jaar. Volgens het bevolkingsregister van Rotterdam, 494-03.622 “Gestichtsregisters”, bevolkingsregisters van patiënten en inwonend personeel, Nr.GR-14, keert ze op 16 september 1916 weer terug in Rotterdam en wordt ze ingeschreven op het Sint Luciagesticht, Linker Rottekade 129.
Zr. Antoinetta Kersten in Oudewater, ca. 1915
En toen liep de zoekactie dood. Tussen de familiefoto’s vonden we wel een foto van Zr. Antoinetta toen ze in Oudewater werkte. Die moet gemaakt zijn rond 1915 toen ze net 30 jaar oud was. Een tweede foto dateert uit de jaren vijftig van de vorige eeuw en is gemaakt in Wijchen op Tienakker. In die tijd ging de zoon van Piet Jans, Harrie Jans, samen met zijn vrouw Truus van Overbeek af en toe op bezoek bij zijn tante in klooster Tienakker.
Zr. Antoinetta rond 1950 in klooster Tienakker
Toen Piet Jans en Hanna Kersten in 1960 hun 50-jarig huwelijksfeest vierden in Balgoy, was Zr Antoinetta ook van de partij.
Piet Jans en Hanna Kersten 50 jaar getrouwd. Foto onder de ereboog aan de Hoeveweg. In die tijd woonden ze in bij zoon Harrie (midden achter het bruidspaar).
Rechts Zr. Antoinetta en links haar broer Jan met echtgenote op het bruiloftsfeest.
Omdat Zr. Antoinetta op 8 juni 1973 overleden is in Wijchen en op de begraafplaats van klooster Tienakker is begraven moest daar wellicht meer informatie beschikbaar zijn. Na de sluiting van Tienakker zijn de zusters naar klooster Portiuncula in Alverna verhuisd. Dit klooster werd rond 1930 in opdracht van de zusters Franciscanessen gebouwd en werd vernoemd naar de kapel bij Assisi waar Franciscus vaak verbleef en is gestorven. Via via werd contact gemaakt met het hoofd van de Zusters Franciscanessen van St. Lucia (voorheen Bennebroek) in Portiuncula. Zij was graag bereid om te kijken of er in de annalen van de orde nog informatie te vinden zou zijn over Zr. Antoinetta. Na enkele dagen komt per post haar antwoord: “Ingesloten vindt u enige informatie over zuster Antoinetta Kersten. Het is niet uitgesproken veel maar meer staat er niet vermeld. Dat was in die tijd ook niet zo gewoon om uitgebreid de loftrompet te steken. Ik vind het jammer dat ik niet heb kunnen vinden welke taak zuster Antoinetta had in de verschillende huizen.” Toch blijken er wel nieuwe feiten in het archief te zitten en worden eerder gevonden gegevens bevestigd. Data en verplaatsingen kloppen mooi met de gegevens uit de burgerlijke stand en de bevolkingsregisters van de verschillende gemeenten waar Zr. Antoinetta verbleef. Nieuw zijn de data van intrede, inkleding, professie en de kopieën van een professieprentje van het gouden professiefeest en een bidprentje.
Persoonskaart van Zr. Antoinetta in de annalen van de kloosterorde.
In het verhaal hierboven krijgen klooster Tienakker en de orde van de zusters Franciscanessen van St Lucia een gezicht door het verhaal van Theodora Maria Kersten geboren in Balgoy, die op 26-jarige leeftijd Balgoy verliet en Zr. Antoinetta werd in Rotterdam. Na ruim twintig jaar keerde ze terug naar haar geboortestreek en ging op Tienakker wonen en werken, waar ze na een dienstbaar leven in 1973 overleed. Uit het kloosterregister van 1973 blijkt dat Zr. Antoinetta in het begin van het jaar nog even op de hemel moest wachten, omdat haar nieuwe huis daar nog niet klaar was, maar in juni verruilde ze haar plichtsgetrouwe leven voor eeuwige rust en vrede.
In 1973 overleed Zr. Antoinetta, zoals beschreven in het register van het klooster.
Het Gelders Archief wil een breed publiek interesseren voor z’n collectie, die bestaat uit historische documenten (papier, audiovisueel, digitaal) uit en over Gelderland.
De titel van het tweede bericht van 2021 zijn woorden van Rikie Peters uit een herinnering van 14 januari 2017, vier jaar geleden dus, op haar Facebook tijdslijn. Ze zou wel weer een keertje naar het Gelders Archief willen gaan stelt ze aan het begin van het bericht, maar helaas zal dat voorlopig nog niet kunnen. Corona maakt het bezoeken van het archief in Arnhem onmogelijk. Natuurlijk kun je online best het een en ander aan onderzoek naar de geschiedenis van Balgoy en de Balgoyse mensen doen, maar Rikie heeft gelijk als ze zegt dat een bezoek aan het archief een hele leuke en nuttige ervaring kan zijn. Daarom deelt ze een herinnering op Facebook, waarin zij, zoon Werner en ik een dagje op onderzoek uitgingen.
Zaterdag 14 januari 2017. Net als gisteren was alles toen wit en buiten was het koud. Een mooie dag om het archief in te duiken!
We hadden met ons drieën (Rikie, Werner en ik) afgesproken om wat dingen uit te gaan pluizen. Ik was al eerder geweest en voor Rikie en Werner was het een eerste kennismaking. Tijdens een van de werkavonden van Pagus Balgoye was besproken dat wie wilden een keer mee konden gaan naar een archief.
Oude (kadastrale) kaarten kijken, altijd leuk!De oude plattegrond van waar het kasteel ooit gestaan heeft. Tegenwoordig weinig van over, de Balgoyseweg loopt tegenwoordig door het midden van wat deze kaart laat zien.Het veerstraatje, nu Loswalpad. Daar is Rikie geboren bij dat huisje aan de dijk. Afgebrand in 1950. “De vuurzee van Balgoy” stond in de krant.
Rikie vond en vindt het nog steeds geweldig om oude kaarten en documenten op te zoeken. In de foto hierboven is ze gedigitaliseerde oude stukken aan het doorzoeken over onze dorpshistorie.
Je kunt de stukken en kaarten die nog niet gedigitaliseerd zijn zelf digitaliseren. Stukken uit het archief die jarenlang door niemand meer ingekeken zijn. De foto’s van ons bezoek zijn gemaakt door Werner, dus staat die niet overal op, maar ook hij had het erg naar zijn zin.
Nieuwe stukken opvragen en het kadaster raadplegen, de tijd vliegt voorbij! Voor je er erg in hebt is het alweer tijd om te gaan. Een stukje wijzer gaan we op weg naar huis. Er is nog GIGANTISCH VEEL uit te zoeken over ons mooie dorpje. We kunnen vooruit!
Figuur 1 Blik vanaf parkeerplaats Elshof Fruit richting Balgoy met links oude kerktoren en rechts de “nieuwe” kerk
Het jaar 2020 was een rampjaar. Daar zijn we het allemaal wel over eens. Ook 1672 was een rampjaar voor de toenmalige Republiek der Nederlanden en ook voor het kasteel van Balgoy.
Zoals in de Canon van Nederland wordt beschreven was de Republiek der Nederlanden in de 17e eeuw één van de rijkste en machtigste landen ter wereld. Dit kwam door de succesvolle handel van de V.O.C. (Vereenigde Oostindische Compagnie). Niet voor niets wordt deze periode de Gouden Eeuw genoemd. De buurlanden van de Republiek hadden hier moeite mee en Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen verklaarden de Republiek in 1672 de oorlog. Het grootste leger van Europa sinds de Romeinen stond voor de deur van de Republiek: 1672 zou dan ook de geschiedenis ingaan als het Rampjaar. Een grote troepenmacht onder aanvoering van de Franse koning Lodewijk XIV, de beroemde Zonnekoning, trok plunderend en moordend vanuit het zuiden opwaarts door ons land. Met man en macht probeerde ons land zich te verdedigen tegen een verdere aanval naar het noorden en westen van de republiek. Met de verdediging van de Republiek was het echter slecht gesteld. De Fransen hadden dan ook geen enkele moeite om het zuidelijk deel van de Republiek binnen te vallen en ook het Huys te Balgoy werd totaal verwoest. Wat er in de jaren daarna met het kasteel is gebeurd is niet helemaal duidelijk, maar het is waarschijnlijk dat het een periode onbewoond was. Wel lijkt het voor de hand te liggen dat het kasteel is gebruikt als hoofdkwartier bij de maanden durende belegering van het door de Fransen bezette Grave in 1674. “De bevelhebber van het leger der Staten had zijn hoofdkwartier te Balgoy” (M.T. Roelofs, Geschiedenis van Grave (1938) blz. 33).
In 1687 werden het kasteel en de Heerlijkheid gekocht door George van Weelde, die gouverneur van Grave was. Dochter Everdina geboren in 1685 en getrouwd in 1702 met Lebrecht prins van Anhalt -Bernburg-Schaumburg-Hoym, erfde de bezittingen in 1712. Deze katholieke kasteelvrouw (Hora Siccama, T.H., Aantekeningen en verbeteringen op het in 1906 door het Historisch Genootschap uitgegeven Register op de Journalen van Constantijn Huygens den zoon (1915)) steunde de katholieke parochie van Balgoy en Keent door in 1715 de oude schuurkerk uit 1693 te laten vervangen door een nieuwe. De Balgoyse kerk was al in 1609 door de gereformeerden in beslag genomen, waardoor de parochianen in Ravenstein, Velp of Wijchen naar de kerk moesten tot ze in 1693 weer een eigen plek hadden om te bidden. De parochie omvatte in het begin van de 18e eeuw behalve Balgoij en Keent ook half Nederasselt en twee hoeven op de Weegelaar onder Wijchen. Op het stuk grond aan de Velpse straat (nu Veldsestraat) dat Everdina van Anhalt ter beschikking stelde, legde zij op 15 juli 1715 de eerste steen. Voor de bouw van de schuurkerk werd een deel van het oude kasteel afgebroken. Ook de gemeente Balgoy en Keent droeg bij en de paters Capucijnen uit Velp bedienden de parochie gedurende een groot deel van de 18de eeuw. Pas in 1800 werd de oude parochiekerk door de katholieken teruggevorderd. Na haar overlijden in 1724 werd kasteelvrouw en weldoenster Everdina van Anhalt begraven in de kapel van het capucijnenklooster ‘Emmaüs’ in Velp (Noord-Brabant).
Dochter Wilhelmina erfde de bezittingen na het overlijden van moeder Everdina en zoals vaak levert een moeilijke tijd ook weer mooie dingen op. Het oude kasteel werd verder afgebroken en op dezelfde plek werd een huis in classicistische stijl gebouwd. Er werd ook een hof, boomgaarden en een schone tuin aangelegd (A.G. Schulte, Het Rijk van Nijmegen, Westelijk gedeelte). Van deze tuin zijn geen verdere details bekend; niet te zien op oude prenten of kaarten bijvoorbeeld. Althans tot zeer recent, want twee weken geleden plaatste Rudie van Haren een enthousiast bericht op Facebook van Balgoy Beter Bekend, waarin niet alleen de bekende prent van Stellingwerf wordt genoemd (De Gelderlander, 2009), maar ook een detail van een kaart waarvan het bestaan nog niet bekend was. Op deze kaart zijn de hierboven genoemde hof, boomgaarden en een mooi aangelegde tuin duidelijk zichtbaar.
Figuur 3 Detail kaart met daarop “’t huys te Balgoyen” met hof, boomgaarden en de mooi aangelegde tuin
Zoals gezegd bevatte het bericht van Rudie van Haren niet alleen een overzicht van hof en tuin van ‘t huys te Balgoyen, maar ook een prent van het kasteel. Dit maakte dat mijn enthousiasme een beetje getemperd werd, want van die prent is meer bekend. Het gaat hier over de bekende prent van de Amsterdammer Jacobus Stellingwerf.
Figuur 4 “‘t Slot te Balgoijen”, rond 1725 getekend door Amsterdammer Jacobus Stellingwerf
Op 5 februari 2009 verscheen er een artikel in de Gelderlander waarin de prent “opduikt”. Een prent van het kasteel van Balgoy waarvan niemand wist dat hij bestond, werd gevonden door Bert Kolkman, een liefhebber van historische topografie. Ook in dit geval was Rudie van Haren degene die de ontdekking oppikte en ons allemaal enthousiast maakte. Alleen Kolkman maakte toen al de kanttekening dat hij bedenkingen had over de betrouwbaarheid van de prent. De prent is rond 1725 getekend door Amsterdammer Jacobus Stellingwerf. Kolkman vond de tekening in een van de dozen die hij eind vorige eeuw aantrof in de bibliotheek van Rotterdam. De tekening is een halve eeuw na de verwoesting van het slot gemaakt. Kolkman weet te melden dat Stellingwerf nooit tekende naar gebouwen die hij zelf waarnam maar oudere afbeeldingen overtekende. De originele afbeelding van het Balgoyse kasteel is waarschijnlijk verloren gegaan of in ieder geval nog niet gevonden. Kolkman twijfelt dan ook of het kasteel er ooit zo uitgezien heeft en zelfs of het wel een tekening van het kasteel is.
Die twijfel wordt bevestigd door Hermans in zijn proefschrift (Middeleeuwse woontorens in Nederland – de bouwhistorische benadering van een kasteelvorm, Hermans, D.B.M., Leiden 2013). In dit proefschrift stelt de auteur dat topografische tekeningen een welkome aanvulling zijn op zowel het archeologisch als het bouwhistorisch onderzoek. De tekeningen geven bijvoorbeeld inzicht in de opbouw van torens, het aantal bouwlagen en de positionering van de toren op het kasteelterrein. Tegelijkertijd zegt Hermans dat kaarten en topografische afbeeldingen niet altijd een betrouwbare bron zijn. Vaak ging het de kaartmaker of tekenaar niet om een betrouwbare weergave van een gebouw en was de weergave niet meer dan een symbool. Hermans noemt in het proefschrift ook het kasteel van Balgoy als voorbeeld. Hij stelt dat Jacobus Stellingwerf over het algemeen uiterst onbetrouwbaar is. Een voorbeeld van de onbetrouwbaarheid is zijn tekening van Balgoy, die op geen enkele wijze met de opgegraven funderingen in verband te brengen is.
Figuur 5 Uit het proefschrift van Hermans, links: Overzicht van de opgraving van Balgoy. Tekening J. Renaud 1942. RCE, ROB_1992-03558 en rechts: Fantasietekening van Balgoij door J. Stellingwerf, ca 1725. BR, zonder inv.nr.
Wat betreft de betrouwbaarheid van de “nieuwe” topografische kaarten ben ik positiever gestemd. Deze zijn afkomstig uit het archief van M.J. de Man, in 1765 geboren te Nijmegen en in 1838 overleden te Grave, dat te vinden is in het Nationaal Archief in Den Haag. Het archief bevat onder andere stukken betreffende zijn diverse aanstellingen in militaire dienst en de verdediging van de vesting Grave in 1794. De kaarten zullen te maken hebben met zijn functie als directeur van het Topografisch Bureau en het archief van de oorlog. Dit speelde in de periode na de omwenteling van 1795 – 1820. Het archief bevat onder meer een omslag die stukken bevat met betrekking tot het vervaardigen van topografische kaarten. Hierin zijn waarschijnlijk de kaarten over Balgoy te vinden. De kaarten zijn erg gedetailleerd en cartografisch betrouwbaar. Als je een overlay maakt van de kaart met een hedendaagse Google Earth luchtfoto zie je dat wegen en landschap erg mooi passen, wat duidelijk maakt dat de cartograaf erg nauwkeurig te werk is gegaan. Deze kaart bevestigt eerdere beschrijvingen in het boek van A.G. Schulte, “Kleinkinderen verkochten het adellijk huis met hof, boomgaarden en schone tuin aan Judocus Daniel van Laren in 1770, die het doorverkocht in 1780 aan Bernhard van Rappard”. Van de kaart (Figuur 3) is af te lezen hoe fraai die tuin eruitgezien moet hebben en kijkend richting de kerktoren van Balgoy zag je fruitbomen, misschien wel vergelijkbaar met wat je nu nog steeds kunt zien (Figuur 1).
Figuur 6 Overlay van de kaart uit de 18e eeuw met een recente Google Earth luchtfoto.
Bronnen: • 1672 Het Rampjaar in: Canon van Nederland, https://www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/onderwijscanon/rampjaar • Roelofs, M.T., Geschiedenis van Grave (1938) blz. 33 • Schulte, A.G., De Monumenten van Geschiedenis en Kunst, Het Rijk van Nijmegen – Westelijk gedeelte (1982) blz. 302 – 306 • Hora Siccama, T.H., Aantekeningen en verbeteringen op het in 1906 door het Historisch Genootschap uitgegeven Register op de Journalen van Constantijn Huygens den zoon (1915) • Van Haren, R., Facebookbericht op tijdslijn Stichting Balgoy Beter Bekend, https://www.facebook.com/BalgoyBeterBekend/posts/3500778750005967 • Prent ‘Slot te Balgoijen’ duikt op in: De Gelderlander (2009) https://www.gelderlander.nl/maas-en-waal/prent-slot-te-balgoijen-duikt-op~ac4bb9d5/ • Hermans, D.B.M., Middeleeuwse woontorens in Nederland – de bouwhistorische benadering van een kasteelvorm, proefschrift Leiden (2013) • 2.21.281.10 Inventaris van het archief van M.J. de Man [levensjaren 1765-1838], 1782-1839, Nationaal Archief Den Haag
Voor het antwoord moeten we meer dan veertig jaar terug in de tijd. Op 1 september 1977 werd de eerste spade in de grond gezet voor de bouw van het nieuwe dorpshuis. De gemeente Overasselt (waartoe Balgoy in die tijd hoorde) en “het Stichtingsbestuur Dorpshuis Balgoy”, bestaande uit Wim Verhoeven, Wil Berben, Jan Gerrits, Gerrie Willems en Riek van Haren, waren het eens geworden over een nieuw te bouwen gemeenschapshuis (bron: De Gelderlander 29 juli 1977).
Dorpshuis ’t Ballegoijke in aanbouw 1977 (Archief Wim Verhoeven)
De bouw moest wel voor een deel worden opgebracht door de Balgoyse gemeenschap zelf en dat betekende ook dat er geldacties moesten worden gehouden voordat in 1977 met de bouw kon worden gestart. Zo werd er in de carnavalsoptocht op een ludieke manier gecollecteerd, werden bouwsteentjes met het opschrift “Dorpshuis Balgoy” gemaakt en gebakken op school en voor fl. 2,50 van de hand gedaan en er werden van een zestal karakteristieke gebouwen in Balgoy tekeningen gemaakt op briefkaartformaat door frater Silvinus Verhoeven uit Oss, die eveneens goed werden verkocht.
Door Wim Verhoeven zelf geschreven notitie uit zijn archief, waarin de geldacties voor de bouw van het dorpshuis worden opgesomd (Archief Wim Verhoeven) Bouwsteentjes ( 4,5×2,5 cm) gemaakt door leerlingen op school (foto: Werner Peters)
Zoals hierboven in de notitie te lezen, waren de tekeningen gebaseerd op foto’s gemaakt door Wim Verhoeven en Wim zal ook wel de concepttekening gemaakt hebben voor het eigenhandig getekende topografische kaartje. Het resultaat was een set van zeven briefkaarten, waaronder dus ook de plattegrond van Balgoy. Hieronder enkele voorbeelden van de briefkaarten met de originele foto’s afkomstig uit het archief van Wim Verhoeven.
Piet's Blog: Balgoyse mins 